Các quy định đối với thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh: Người chăn nuôi cần lưu ý gì?

Theo Luật Chăn nuôi 2018, kháng sinh sử dụng trong thức ăn chăn nuôi phải là thuốc thú y được phép lưu hành tại Việt Nam. Kháng sinh trong thức ăn chỉ được sử dụng theo đơn của người có chứng chỉ hành nghề thú y để phòng bệnh cho vật nuôi ở giai đoạn con non hoặc điều trị vật nuôi mắc bệnh. Luật cũng yêu cầu thức ăn chứa kháng sinh phải thể hiện thông tin về tên, hàm lượng kháng sinh, hướng dẫn sử dụng và thời gian ngừng sử dụng. 

Vậy cụ thể người chăn nuôi, cơ sở sản xuất và đơn vị kinh doanh phải tuân thủ những quy định nào?

1. Thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh được hiểu như thế nào?

Trong thực tế, cụm từ “thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh” có thể khiến người nuôi hiểu thành một loại thức ăn đặc biệt có sẵn kháng sinh để sử dụng thường xuyên.

Cách hiểu này không chính xác.

Theo quy định, cần phân biệt thức ăn chăn nuôi thông thường với thức ăn có chứa thuốc thú y để phòng, trị bệnh, trong đó thuốc thú y có thể chứa thành phần kháng sinh.

Đối với thức ăn có chứa thuốc thú y để phòng, trị bệnh, pháp luật quy định riêng về mục đích sử dụng, kê đơn, ghi nhãn và thông tin phải cung cấp cho người sử dụng. Thông tư 31/2022/TT-BNNPTNT đã sửa đổi quy định về nhóm sản phẩm này và hiện vẫn có hiệu lực. 

Điều này có nghĩa là người nuôi không nên nhìn vào cụm từ “thức ăn có kháng sinh” rồi mặc nhiên coi đó là thức ăn có thể sử dụng tùy ý.

2. Kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi có được phép sử dụng không?

Có thể được sử dụng trong những trường hợp pháp luật cho phép, nhưng không được sử dụng tùy tiện.

Điểm rất quan trọng nằm ở mục đích sử dụng.

Luật Chăn nuôi quy định kháng sinh dùng trong thức ăn chăn nuôi phải là thuốc thú y được phép lưu hành tại Việt Nam. Việc sử dụng kháng sinh trong sản xuất thức ăn chăn nuôi phải thực hiện theo đơn để phòng bệnh cho vật nuôi ở giai đoạn con non hoặc để trị bệnh cho vật nuôi mắc bệnh.

Vì vậy, không nên hiểu rằng:

“Kháng sinh được phép lưu hành thì cứ mua về trộn vào thức ăn là được.”

Không phải như vậy.

Ngoài hoạt chất và thuốc được phép sử dụng, còn phải xem xét đối tượng vật nuôi, mục đích sử dụng, liều lượng, thời gian sử dụng, đơn thuốc và các yêu cầu về ghi nhãn, lưu thông.

3. Có còn được sử dụng kháng sinh để kích thích tăng trưởng không?

Không.

Luật Chăn nuôi 2018 quy định hành vi sử dụng kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi nhằm mục đích kích thích sinh trưởng là hành vi bị nghiêm cấm. Đồng thời, việc sử dụng kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi không phải là thuốc thú y được phép lưu hành tại Việt Nam cũng bị cấm. 

Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi người chăn nuôi mua sản phẩm trên thị trường.

Nếu người bán quảng cáo một sản phẩm theo kiểu:

• “Có kháng sinh giúp heo mau lớn.”
• “Cho gà ăn sẽ tăng trọng nhanh.”
• “Dùng thường xuyên để kích thích tăng trưởng.”

thì người mua cần hết sức thận trọng.

Kháng sinh không được sử dụng trong thức ăn với mục đích kích thích sinh trưởng.

Các tài liệu hoặc danh mục cũ nói về kháng sinh kích thích sinh trưởng có thể đã hết hiệu lực hoặc bị thay thế. Chẳng hạn, Thông tư 21/2019/TT-BNNPTNT đã thay thế các quy định trước đây về danh mục hóa chất, kháng sinh cấm trong thức ăn chăn nuôi. 

4. Khi nào được dùng thức ăn chứa kháng sinh để phòng bệnh?

Đây là nội dung người chăn nuôi cần đặc biệt chú ý.

Luật Chăn nuôi chỉ cho phép sử dụng kháng sinh trong thức ăn theo đơn để phòng bệnh cho vật nuôi ở giai đoạn con non hoặc điều trị vật nuôi mắc bệnh. 

Nghị định 13/2020/NĐ-CP quy định cụ thể tiêu chí đối với một số vật nuôi ở giai đoạn con non được sử dụng thức ăn chứa kháng sinh để phòng bệnh, gồm:

• Lợn con: đến 25 kg hoặc từ sơ sinh đến 60 ngày tuổi.
• Gà, vịt, ngan, chim cút: từ 1 đến 21 ngày tuổi.
• Thỏ: từ sơ sinh đến 30 ngày tuổi.
• Bê, nghé: từ sơ sinh đến 6 tháng tuổi. 

Tuy nhiên, việc vật nuôi nằm trong nhóm tuổi trên không có nghĩa là người nuôi được tự ý sử dụng kháng sinh.

Đây chỉ là tiêu chí về giai đoạn vật nuôi được phép áp dụng trong trường hợp phòng bệnh theo quy định. Việc sử dụng vẫn phải tuân thủ quy định về thuốc thú y, kê đơn và các yêu cầu liên quan.

5. Thức ăn chứa kháng sinh có bắt buộc phải kê đơn không?

Đây là điểm thường gây nhầm lẫn.

Theo quy định về kê đơn thuốc thú y, việc sử dụng thuốc thú y nói chung phải kê đơn, trừ những nhóm được quy định là không phải kê đơn. Đối với thuốc thú y có chứa kháng sinh để phòng bệnh, việc kê đơn trong sản xuất thức ăn chăn nuôi được quy định riêng.

Đối với thức ăn chứa thuốc thú y phải kê đơn, cơ sở sản xuất thức ăn không được tự ý trộn thuốc vào thức ăn nếu không có đơn thuốc theo quy định.

Thông tư 12/2020/TT-BNNPTNT cũng quy định trách nhiệm của cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi chứa thuốc thú y: chỉ trộn thuốc thú y phải kê đơn khi có đơn của người kê đơn và phải lưu đơn thuốc theo quy định. 

Người chăn nuôi cần hiểu đơn giản như sau:

Bác sĩ thú y kê đơn → cơ sở sản xuất căn cứ vào đơn → sản xuất thức ăn có thuốc → người nuôi sử dụng đúng hướng dẫn.

Không nên đảo ngược quy trình thành:

Người nuôi tự mua kháng sinh → tự tính liều → tự trộn vào cám.

6. Thức ăn chứa kháng sinh phải ghi những thông tin gì trên nhãn?

Đây là một trong những nội dung quan trọng nhất đối với người mua.

Theo Thông tư 21/2019/TT-BNNPTNT, được sửa đổi bởi Thông tư 31/2022/TT-BNNPTNT, thức ăn có chứa thuốc thú y để phòng, trị bệnh phải cung cấp các thông tin liên quan đến thuốc/kháng sinh trên nhãn hoặc tài liệu kèm theo khi lưu hành. 

Đối với thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh cho gia súc, gia cầm và thức ăn tinh cho gia súc ăn cỏ có chứa thuốc thú y có thành phần kháng sinh, thông tin cần thể hiện gồm:

• Tên kháng sinh.
• Hàm lượng kháng sinh.
• Mục đích sử dụng kháng sinh.
• Hướng dẫn sử dụng.
• Thời gian ngừng sử dụng.
• Với trường hợp điều trị hoặc điều trị dự phòng theo đơn: tên và địa chỉ trang trại/cơ sở chăn nuôi theo quy định.
• Nội dung phải phù hợp với đơn thuốc hoặc hướng dẫn sử dụng tương ứng. 

Do đó, nếu mua một sản phẩm được giới thiệu là “cám có kháng sinh”, người nuôi nên kiểm tra các thông tin này trước khi sử dụng.

7. Vì sao phải ghi thời gian ngừng sử dụng?

Thời gian ngừng sử dụng là thông tin người chăn nuôi tuyệt đối không nên bỏ qua.

Sau khi vật nuôi sử dụng thuốc, cần có khoảng thời gian phù hợp trước khi khai thác hoặc đưa sản phẩm động vật ra thị trường, tùy loại thuốc và hướng dẫn cụ thể.

Ví dụ, nếu đàn heo đã sử dụng một sản phẩm có thuốc thú y, người nuôi không nên chỉ căn cứ vào việc “heo đã hết bệnh” để quyết định xuất bán.

Cần kiểm tra:

Đã sử dụng thuốc gì? → dùng đến ngày nào? → thời gian ngừng sử dụng bao lâu? → ngày nào được phép khai thác sản phẩm?

Thông tin về thời gian ngừng sử dụng phải được thể hiện đối với thức ăn chứa thuốc thú y có thành phần kháng sinh theo quy định về ghi nhãn. 

8. Cơ sở sản xuất thức ăn chứa kháng sinh phải đáp ứng điều kiện gì?

Không chỉ người chăn nuôi mới có trách nhiệm. Cơ sở sản xuất thức ăn chứa kháng sinh cũng phải đáp ứng các điều kiện quản lý và kiểm soát riêng.

Luật Chăn nuôi yêu cầu cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh phải có biện pháp kiểm soát để tránh phát tán và nhiễm chéo giữa các loại kháng sinh cũng như giữa thức ăn chứa kháng sinh và thức ăn không chứa kháng sinh. 

Đây là yêu cầu rất thực tế.

Ví dụ, nếu một dây chuyền vừa sản xuất thức ăn có kháng sinh, sau đó chuyển sang sản xuất thức ăn không chứa kháng sinh mà không kiểm soát tốt vệ sinh và nhiễm chéo, phần tồn dư từ lô trước có thể ảnh hưởng đến lô sau.

Vì vậy, kiểm soát dây chuyền, thiết bị, nguyên liệu và quy trình vệ sinh là vấn đề quan trọng trong sản xuất.

9. Thức ăn chứa kháng sinh có được lưu thông trên thị trường như thức ăn thông thường không?

Không nên hiểu rằng chỉ cần sản phẩm có bao bì và được bán tại cửa hàng là đương nhiên đáp ứng đầy đủ quy định.

Thức ăn chăn nuôi chịu các yêu cầu về công bố, chất lượng, ghi nhãn và lưu thông. Thông tư 21/2019/TT-BNNPTNT quy định nội dung ghi nhãn và tài liệu kèm theo; Thông tư 31/2022/TT-BNNPTNT tiếp tục sửa đổi các yêu cầu này. 

Đặc biệt, với sản phẩm có chứa thuốc thú y để phòng, trị bệnh, thông tin về kháng sinh hoặc hoạt chất phòng, trị bệnh phải được thể hiện theo quy định.

Vì vậy, người nuôi không nên mua các sản phẩm:

• Không có nhãn rõ ràng.
• Không thể hiện thành phần.
• Không có hướng dẫn sử dụng.
• Không ghi thời gian ngừng sử dụng khi thuộc trường hợp phải ghi.
• Không xác định được nhà sản xuất.
• Người bán không cung cấp được tài liệu liên quan.

10. Người chăn nuôi có được tự trộn kháng sinh vào cám không?

Không nên tự ý trộn kháng sinh vào thức ăn.

Đây là một trong những thói quen cần thay đổi trong chăn nuôi.

Tự trộn có thể dẫn đến nhiều rủi ro:

• Sai liều.
• Trộn không đồng đều.
• Dùng sai loại thuốc.
• Dùng thuốc khi chưa xác định đúng nguyên nhân bệnh.
• Không tuân thủ thời gian sử dụng.
• Quên thời gian ngừng thuốc.
• Tăng nguy cơ kháng kháng sinh.
• Tăng nguy cơ tồn dư trong sản phẩm chăn nuôi.

Đặc biệt, với thuốc thú y phải kê đơn, cơ sở sản xuất thức ăn chỉ được trộn thuốc khi có đơn theo quy định. 

11. Người nuôi cần kiểm tra gì khi mua thức ăn có kháng sinh?

Có thể sử dụng checklist dưới đây trước khi đưa sản phẩm vào đàn.

Kiểm tra 1: Tên sản phẩm

Xác định chính xác đây là thức ăn chăn nuôi thông thường hay thức ăn có chứa thuốc thú y.

Kiểm tra 2: Thành phần kháng sinh

Nếu sản phẩm có kháng sinh, cần biết rõ tên và hàm lượng.

Kiểm tra 3: Mục đích sử dụng

Sản phẩm dùng để phòng bệnh hay điều trị? Dùng cho loại vật nuôi nào?

Kiểm tra 4: Đối tượng và độ tuổi

Không dùng sản phẩm cho vật nuôi ngoài đối tượng được hướng dẫn.

Kiểm tra 5: Hướng dẫn sử dụng

Kiểm tra lượng thức ăn, thời gian sử dụng và cách sử dụng.

Kiểm tra 6: Thời gian ngừng sử dụng

Đây là thông tin đặc biệt quan trọng trước khi bán thịt, trứng, sữa hoặc sản phẩm chăn nuôi.

Kiểm tra 7: Đơn thuốc

Nếu thuộc trường hợp phải kê đơn, cần có đơn thuốc phù hợp trước khi sản xuất và sử dụng.

12. Một số hiểu lầm phổ biến về thức ăn chứa kháng sinh

“Kháng sinh càng nhiều thì càng nhanh khỏi”

Sai.

Liều lượng phải phù hợp với thuốc, vật nuôi và bệnh. Tăng liều không đồng nghĩa với tăng hiệu quả.

“Cho một ít kháng sinh vào cám để phòng bệnh sẽ không sao”

Không nên làm như vậy.

Việc phòng bệnh bằng kháng sinh phải tuân thủ điều kiện và quy định cụ thể, đặc biệt đối với vật nuôi ở giai đoạn con non.

“Thức ăn có kháng sinh giúp heo gà lớn nhanh hơn”

Không được sử dụng kháng sinh trong thức ăn với mục đích kích thích sinh trưởng. Luật Chăn nuôi đã quy định đây là hành vi bị nghiêm cấm.

“Thấy đàn vật nuôi tiêu chảy là trộn kháng sinh”

Không nên kết luận bệnh chỉ dựa vào một triệu chứng. Tiêu chảy có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

13. Những quy định người chăn nuôi nên nhớ nhất

Nếu không muốn đọc toàn bộ văn bản pháp luật, người chăn nuôi có thể ghi nhớ 6 điểm sau:

Một là: Kháng sinh sử dụng trong thức ăn phải là thuốc thú y được phép lưu hành tại Việt Nam. 

Hai là: Không được sử dụng kháng sinh trong thức ăn nhằm mục đích kích thích sinh trưởng. 

Ba là: Việc dùng kháng sinh để phòng bệnh trong thức ăn chỉ áp dụng cho vật nuôi ở giai đoạn con non theo điều kiện pháp luật quy định. 

Bốn là: Trường hợp thuốc phải kê đơn, việc sản xuất thức ăn chứa thuốc phải căn cứ vào đơn thuốc thú y. 

Năm là: Thức ăn có chứa thuốc thú y với thành phần kháng sinh phải có các thông tin cần thiết như tên, hàm lượng, mục đích, hướng dẫn sử dụng và thời gian ngừng sử dụng theo quy định. 

Sáu là: Người nuôi không nên tự ý mua kháng sinh rồi trộn vào thức ăn nếu chưa có căn cứ chuyên môn và chưa đáp ứng yêu cầu pháp luật.

14. Các văn bản pháp luật quan trọng cần tham khảo

Khi tìm hiểu quy định về thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh, người nuôi và doanh nghiệp nên ưu tiên văn bản còn hiệu lực thay vì các bài viết hoặc danh mục cũ trên internet.

Một số văn bản quan trọng gồm:

• Luật Chăn nuôi số 32/2018/QH14 – quy định nguyên tắc quản lý thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh, trong đó có Điều 45 về thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh. 
• Nghị định 13/2020/NĐ-CP – quy định tiêu chí đối với một số vật nuôi ở giai đoạn con non được sử dụng thức ăn chứa kháng sinh để phòng bệnh và các nội dung liên quan. 
• Thông tư 21/2019/TT-BNNPTNT – hướng dẫn một số điều của Luật Chăn nuôi về thức ăn chăn nuôi, trong đó có quy định về ghi nhãn và thông tin đối với thức ăn chứa thuốc thú y. 
• Thông tư 31/2022/TT-BNNPTNT – sửa đổi, bổ sung Thông tư 21/2019/TT-BNNPTNT, trong đó sửa đổi trực tiếp quy định về thức ăn chứa thuốc thú y có thành phần kháng sinh. 
• Thông tư 12/2020/TT-BNNPTNT – quy định về quản lý thuốc thú y, kê đơn thuốc thú y và các nội dung liên quan đến kê đơn thuốc thú y trong sản xuất thức ăn chăn nuôi. 

Kết luận

Quy định đối với thức ăn chăn nuôi chứa kháng sinh không đơn giản là “được dùng” hay “bị cấm”. Pháp luật phân biệt rõ mục đích sử dụng, loại vật nuôi, giai đoạn vật nuôi, thuốc thú y, yêu cầu kê đơn, ghi nhãn và thời gian ngừng sử dụng.

Đối với người chăn nuôi, điều quan trọng nhất là không tự ý trộn kháng sinh vào cám, không sử dụng kháng sinh để kích thích tăng trưởng và không mua sản phẩm không rõ thành phần, nguồn gốc.

Nếu sử dụng thức ăn có chứa thuốc thú y, cần kiểm tra tên hoạt chất, hàm lượng, mục đích sử dụng, hướng dẫn sử dụng, đơn thuốc nếu thuộc diện kê đơn và thời gian ngừng sử dụng.

Đối với doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh, cần kiểm soát chặt chẽ từ nguyên liệu, công thức, đơn thuốc, ghi nhãn, chống nhiễm chéo đến hồ sơ truy xuất.

Lưu ý: Quy định pháp luật có thể được sửa đổi, bổ sung. Vì vậy, khi áp dụng cho một sản phẩm hoặc tình huống cụ thể, doanh nghiệp và người chăn nuôi nên đối chiếu văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm sử dụng, thay vì dựa vào các bài viết hoặc danh mục kháng sinh cũ trên internet.